Tkil
 kurdcalendar@gmail.com
Salnameya n ya Kurd لیستی ساڵەکان ساڵنامەی کوردیی نوێ
پەیوەندی
 
kurdcalendar@gmail.com
Projeya salnammeya kurd  Çawa salnamey dixwne Lsteya salan چۆنێتیی خوێندنەوەی ساڵنامە پرۆژەی ساڵنامەی کوردی

Projeya Salnameya Kurd

Hed Gomay / 27 Rbendan 2630

Salname roja destpk sal a kurd

Dema mirov li tabloya li bin ye bnere dibnin ku her neteweyek chan di qonaxa serxwebn an desthilata mutleq an j byerek girng a netewey de salnameya xwe destpka salnamey li hin cihan bi byera drok ve diyar kirdine.


Diyar kirina saln despk ji bo salnameya kurd

Sala her destpk ya ku heya  niha di salnameyn kurd de derketiye, bi gelemper 700 an 612 b.z biye. Helbet em herdu destpka sal be giring u rast dibnin ji ber ku her du j di droka Mediyn de ku gelek droknas gutine wan esl kurdn royn, xaln girng bne. L her zde şroveyn di nava civate kurd n hermn cuda n kurdistan de ew in, w gotin raste ko koşişn Diyako ya Peşawer di saln 700- yn ber zayn de be yekxistina eşrn belavby yn kurdan di sstemeke yekgirt de karb wan di dewleteke bi nav Medya de bigihne hev u bi xwe ji sala le sala 708 heya  656 b.z. b şah yekem, Lbel, ew heya serdema Hoxiştra III (Ky Xosrow 633 - 584 b.z.) hamn padşah Medyay di bin desthilatdariya mperatoriya Asr de mabn, di sala 612 ber zayn de bi alkariya şah Nebukadnezar Babl mperatoriya Asr hilweşand welat xwe serbixwe kir. Ji ber v yek sala 612 ber zayn wek destpka azadkirina Mady, yekane dewleta kurd ya yekby di drok de t hesibandin.

Salnameya n ya Kurd

Ji ber ku Kurd li ser beşek axa xwe otonom bne, hna j weke neteweyn din n v serzemn bi biryareke ferm li ser xwedkirina salnameya xwe ya netewey nefikirne. Carinan wek yn ji du sedsaln ber heya  ro, li bajar bajarokn başra Kurdistan ten bi hewildaneke takekes hin salnameyn ne ferm tne weşandin ko Kop ya salnameya ran ye, ji ber v yek ez hevbrn xwe Hozeya ola Zerdeşt ya Kurdistan fikirn ku div em kurd j salnameya xwe ya netew hebin. di qonaxn cuda de dimedyaya kurd de derketine, l piraniya wan salnameya tam a ran "Ko" ye ku helbet ji ber sedemn jrn bi salnameya mlad (Gregorian calendar)* ya ku le %80 neteweyn chan p dişopnin re nagunce. Ji ber v yek di Newroza 2017 ye Gregorian de me li Hozeya ol ya Kurdstan li swd biryar da ku em salnameya "Zerdeşt / Kurd" bikin li ser malpern xwe belav kirin. Wek ku me dt, di nav piraniya kurdperweran pasand b lewma em baş dibnin ku Encmena Şalyarn Herma Kurdistan Parlamentoya Herma Kurdistan pşniyara me li ber avan bigirin u bi aliyak zanist teknk yn fermkirina salnameya kurd [bi away du qalibn ku hn di jrenot de dibnin an j formek din guncav bi salnameya Gregori re ku li zor welatan t pejirandin, di nav gelek miletan de j bi salnameyn xwe yn netewey tne pejirandin. Pişt Newroza 3754 Zerdeşt / 2628 Kurd li v bigire da di Hoze de me biryar da ku Destpka her saleka Kurd (Xakelwe / Newroz) bikeve di 21 meh  Mars ye wan salnameya Gregori ku flozof tal (Alisius Lilius)** di ber ronahiya salname ye roj ye Maya yn Amerkaya Latn, salnameyn Frewnn Misr, Asr Sumer yn Rojhilata Navn ve hate pşniyar kirin ji hla Papa Gregori XIII di 24 Febriuari 1582 de ve  pasand kiriyeu li rojavay chan hate pejirandin. Ji ber v yek me be pwst zan ku salnameya ku bi salnameya Gregorire lihev bibe. Di v salnameya ku t pşniyarkirin de hem rojn proz n milet me bi hem saln mlad re di heman roj de ne.

* - Gregorian calendar ku li piraniya welatn chan t bikarann ji aliy Aloysius Lilius ve hatiye pşniyarkirin, l di jiyana xwe de nehatiye bikarann, l pişt w biray w Antonio destnivs biriye Papa Gregory XIII, ku ew spartiye komteyeke pispor a bi nav Komteya Reforman di 24. 02. 1582 de Pap li ser w biryar dide ku projeyek di salnameya Giuliani de guhertinek pik b

 Binre nivsa latn ya w projeya ku sa,e 1582 li Romay hat arşvkirin

** - Aloysius Lilius 1519-1576 pizişk, flozof kronometre (Miqat) tal b, w pir navdar bye be organzekirina salnameya Gregorian, Harold Jacques Dutka, matematkzan Amerk, ravekirinek li ser projeya Lilius bi nav Compendium novae rationis restituendi kalendarium, ango di salnamey de şroveyeke n ya li ser salnamey de.

avkaniya salnameya ran perell nebna rojn bone yn proz u cejnn kurd tda bi salnameya Gregor re

Di serdema Sultan Selqiyan, Celaleddn Malikşa de, komek matematkzan strnasan biryar dan ku destpka sala roj ji bo salnameya bi nav Celal diyar bikin. Ten pvan tevgera roj ji esman başr li ser ekvator ber bi beşa bakur ve b. li gor salnameya Celal, ku avkaniya w salnameya Bablon b, ku ji serdema Axamensiyan di bin bandora salnameya pharaon de maye. ji salnameya mlad yek an carinan du rojan. Ango salnameya koa roj ya ran heman salnameya Celal ye, ku li gor şiroveya koma strnas Omer Xeyam, sala dest p dike ku roj ji aliy başr kembera dinyay ber bi bakur ve digihje xala derbasbn. L bi dtina me ev bi ser xwe bye sedema her sal nerkevte y (1 a Xakelwe) roja yekem a sala kurd bi roja 21 a maha Mars li sala Gregor her wiha nerkbna cejn rojn proz li gor salnameya mlad. Binre jimareya (II) ya paragrafa jr: w salname ku aliy kes an saziyn neferm yn li başr Kurdistan tn weşandin tam ji salnameya Celal ran hatiye girtin ku meclisa Şwra ran di (11 ya Freverdna 1304 ko-xor) ya ran beranber (31 a adara 1925) an de biryar da ku li seranser ran bi dema Tehran were pejirandin.

Binre ser sal di salnameya roj ya ran de, Newroz ku li salnameya roj ya ran, roja destpka sal ye, ji salnameya mlad di navbera saln tije saln din kemb da debin, her weha hem Demn girng proz, wek ku hn di wney III de dibnin [ango, 22 January 1946] ku roja ragihandina Komara Kurdistan ye s sal şnda dikeveşnda 21 January, wek betlaneyn din n girng n sal her ar salan carek Cih wan diguherne.

L Newroza ku her s salan carek dikeve 20 adar di salnameya mlad ya dikeve sala 1935an da di 22 adar da ye. Binre Figure (IV)

Tev ne tesaduf roja ewil a sal, li nşana V-y klek binrin, Veguheztina sal di şert mercn normal de, li gor salnameya Gregor li her welat ser gerstrka me, di saniyeya yekemn pişt 12 ya nv şev dest p dike, l kliya zivirna sala roj ku li gor dema Tehran hatiye dann, li devern cda yn chan da li demn cda de dest p dike.

Ji ber v yek pşniyara me ew e ku roja yekem a sala kurd ku Newroz ye, li her herm welatn chan di saniyeya yekem a pişt nv şeva 20 Adar ya her sala mlad de be. Ji ber v yek, salnameya ku me kiriye tam bi salnameya Gregor re ku sal t de pk t li (365 + 4⁄1 − 100⁄1 + 400⁄1 = 365.2425) rojn dabeş kirin  dabeş kiri li ser 12 mehan da.

Salnameyn kurd j wek salnameya roj ya Celal bi roja Newroz (ango 1 Xakelwe) dest p dikin, loma bi dabeşkirina jimareya jorn li ser donzdeh mehan, gora vi, proseya ji bo eyarkirina mehan her wek salnameya roj ya Celal bi  roja Newroz (1 Xakelwe) dest p diken, bi parve kirina jimareyan li ser 12 mahan da her maheki dibe 30.43685 rojan, ji ber v yek pvajoya verastkirina mehn di salnameya me ya pşniyarkir heya  puana her nzk Ji ber w guncaw be bi salnameya Gregor, ji ber w ali li sala natemamda, her yak li mehn 1 heya  6 ji 31 ​​rojan pk tn  mehn 7 heya  11 yan 30 ​​rojan dibin 12 hem mahan dibe 29 rojan, bi gişt hejmara rojn w sal dike 365. L her ar salan carek mehn 1 heya  6an 31 rojan hene u mehn 7 heya  12an 30 roj in, ji ber w koya hejmara roja w (Sala zexit kir "leap yeer") dibin 366 rojan.

Diyarkirina saln Zerdeşt

Her end di derbar dema jidayikbna Aş Zerdeşt dema eşkerebna ola w de gelek br rayn cih hebin j, l di qonaxn cuda yn drok de, end salnameyn Zerdeşt yn bi nav Ahray, Mtray  salnameya Zerdeşt bi nimren cuda li gor destpk hene hatiye tomarkirin. Hozeya ol ya Zerdeştiyn Kurdistan li Swd ser li avkaniyn Zerdeşt didin ku ji me re dibjin ku Aş Zerdeşt di serdema Qral Kuştasp de jiyaye bi piştgiriya w ola xwe belav kiriye, bi taybet referansn di Bundehiş de behsa wan hatin. Her weha di Encumen a ol ya Zerdeşt li Kalforniyay j biryar daye ku sala 1737 ber zayn Mesh rast tirn destpkine ji bo salnameya Zerdeşt.

Rzbenda mehan

Jmareya Rojan

Bi ran

Bi Zerdeşit

Bi SoranI

Bi Kurman

1

31

Farvardin (فروردین)

Fireverdn

خاکەلێوە (نەورۆز)

Adar / Avdar / Edar!

2

31

Ordibehesht (اردیبهشت)

Erdibhşt

بانەمەڕ (گوڵان)

Nsan / Avrl!

3

31

Khordād (خرداد)

Xordad

جۆزەردان

Gulan

4

31

Tir (تیر)

Tr

پووشپەڕ

Hezran / Cehzeran / Pşper!

5

31

Mordād/Amordād (مرداد/امرداد)

Amurdad

گەلاوێژ

Trmeh!

6

31

Shahrivar (شهریور)

Şehrwer

خەرمانان

Tebax / Gelawj!

7

30

Mehr (مهر)

Mhr

ڕەزبەر 

ln / lon / Rezber!

8

30

Ābān (آبان)

Avan

خەزەلوەر (گەڵاڕێزان)

irya Pşn / Cotmeh / Kewr / Tişrna Ewil!

9

30

Āzar (آذر)

Adir

سەرماوەز

irya Paşn / Mijdar / Sermawez / Tişrna Dawn!

10

30

Dey (دی)

D

بەفرانبار

Berfanbar / Kanna Pşn!

11

30

Bahman (بهمن)

Behmen

ڕێبەندان

Rebendan / Kanna Paşn!

12

29/30

Esfand (اسفند)

Esfend

ڕەشەمە

Sibat / Reşem!

Şiroveya / Salnameya kurd li Wkpediya

Adar: Kurtkirina "Avdar" ye[avkan hewce ye]. Ji xwe hinek herm Avdar bikartnin. Tgiha bi av, xwed av, trav dide. Him j tgiha "av dikeve daran" dide.

Avrl: Ji peyvn av rl (daristana iyan) hatiye himat[avkan hewce ye]. Di v meh de av dikeve rlan j. Ango rl j şiyar dibin.

Gulan: Meha gulan. Li Kurdistan di v meh de gul tn inn.

Pşper: Hevedudaniya ji peyva "pş" "per" e. Ji giyay ne diriy hişkolek re "pş" t gotin. Di v dem de giyay iyan wisa hişk dibe her wek bi per in, ba l dixe difirne. Lewra bi nav "Pşper" hatiye bi nav kirin.

Trmeh: Hevedudan ji wşn "tr" "meh" pk hatiye. Tr naveke din ji bo Sirius e. Tr strka her ron de ezmanan e. Nav meh 'trmeh' ji v sterk t, ji ber ku di dawiya v meh derdikeve.

Gelawj: Di v meh de, strka Gelawj xwiyadibe chan hd hd ber bi sermay ve die.

Rezber: Li Kurdistan bi piran tiriyn rezan di v meh de tn inn. Ji bo i peyva birn t bikarann inn nay xebitandin. Lewra weşiyn (gşiyn) tir tn birn. Ji ber v yek "Rezin" ne rast e. Rezber b xweşş rast e.

Kewr: Ji rna kewan hatiye hevedudan kirin. Di v meh de kewn kober ber bi zivistanwarn xwe ve difirin bi şev dirin. Li gor w, ev meh weha hatiye bi nav kirin.

Sermawez: Tgiha nav w li ser e; sermay tne.

Berfanbar: Ji barna berf ev nav l hatiye kirin. Di v meh de gelek berf dibare, hişk dikeve, serma zde dibe di ser meh de ile zivistan dest p dike.

Rbendan: Ev nav ji bendkirina riyan hatiye girtin. Dewra ber ara berfavtin vekirina riyan tune b. Ji ber v yek, gava qasek berf dibariya, pş li riyan dihat girtin. Ango dib mna bendan bi hesan riya derketin ne dida. Ji xwe di mehn zivistan de, li Kurdistan zde barna berf, tundiya bager bap ketina şapan (aşd) t zann. Ev byer hem ji sedemn bendkirina riyan bn.

Reşem: Ev nav ji meha reş hatiye himat. Her iqas peyva "reş" bi tgiha peyv ya ferheng, rengdra reng reş e, l bi biwjk bi tgiha xwer, saf, sade t bikarann. Wek, mr reş, jina reş, leşker reş, zivistana reş hwd... 

Hefteji, wek a salnameya Gregoran (mlad) ji heft rojan pk t:

زەردەشتی 

Zerdeşit

کوردی

Kurd

Rojn heftey

بەهمەن

Behmen

 دووشەممە

Duşem

1

ئەردینهیشت

Erdibhşt

 سێشەممە

Sşem

2

شەهریوەر

Şehruer

چوارشەممە

arşem

3

ئەسفەند

Esfend

پێنجشەممە

Pncşem

4

خۆرداد

Xordad

هەینی

In

5

ئامورداد

Amurdad

شەممە

Şem

6

ئورمزد

Urmezd

یەکشەممە

Yekşem

7

avkaniyn babetan / di Wkpediya de beşn Kurd, Ereb, Faris, Swd ngilz